Pierwszy listopada to w Polsce dzień, w którym cała rodzina zjeżdża się na cmentarz. To najsilniejszy zwyczaj pamięci, jaki mamy, i jednocześnie ten, który najboleśniej odczuwa się wtedy, gdy nie da się w nim uczestniczyć.
A nie da się coraz częściej. Rodziny mieszkają w Londynie, Berlinie i Oslo. Rodzice się starzeją i nie przejdą pół cmentarza. Groby są w trzech województwach.
Odległość to nie brak szacunku
Warto to powiedzieć wprost, bo prawie nikt tego nie mówi.
Nieobecność na cmentarzu pierwszego listopada bywa odbierana w rodzinie jako zaniedbanie, także przez samą osobę nieobecną. Poczucie winy jest tu zwykle większe niż jakakolwiek realna strata. Zmarli nie liczą obecności. Liczą ją żywi — i właśnie z żywymi warto to uzgodnić.
Jedna rozmowa przed pierwszym listopada załatwia więcej niż dwa lata milczącego wyrzutu.
Co można zrobić z daleka
Poprosić kogoś na miejscu. Kuzyn, sąsiadka, znajomy z tej samej miejscowości. Wiele osób robi to chętnie i nikt o to nie prosi, bo wydaje się to niezręczne. Nie jest.
Zamówić mszę w intencji zmarłego. Można w dowolnej parafii, także tam, gdzie się mieszka. To jedyna forma, która w wielu rodzinach jest uznawana za równoważną obecności.
Zapalić znicz tam, gdzie się jest. W oknie, na parapecie, przy zdjęciu. Polskie sklepy za granicą mają znicze pierwszego listopada właśnie dlatego.
Zapłacić za opiekę nad grobem. Wiele zakładów kamieniarskich i firm cmentarnych oferuje sprzątanie i wystrój grobu przed pierwszym listopada, ze zdjęciem po wykonaniu. To rozwiązanie bez sentymentu — i właśnie dlatego działa.
Zdjęcia z cmentarza
Ta jedna rzecz zmienia najwięcej, a robi się ją przy okazji.
Kto jest na miejscu, niech zrobi kilka zdjęć: grób ze zniczami, tablica, rodzina przy nim. Niech wyśle je tego samego wieczoru. Dla kogoś w Norwegii to jedyny sposób, żeby ten dzień w ogóle się wydarzył.
Przy okazji: raz na kilka lat sfotografuj samą inskrypcję, ostro i w całości. Litery się zacierają, a za dwa pokolenia to zdjęcie będzie jedynym zapisem tego, co było na kamieniu.
Dzień, w którym najłatwiej zebrać wspomnienia
Pierwszego listopada w jednym miejscu stoją ludzie, którzy nie widzą się przez resztę roku. Są tam najstarsi w rodzinie. Są tam ci, którzy pamiętają pradziadka.
To najlepszy dzień w roku, żeby zapytać: „A jaki on właściwie był?” i zapisać odpowiedź. Nie na cmentarzu — przy stole, po powrocie. Nagranie z telefonu wystarczy.
Za dziesięć lat znicze się wypalą, a to zostanie.