De eerste kerst na een overlijden gaat beter als u vroeg, en samen, beslist hoe dit jaar eruitziet: kerst houden zoals altijd, kleiner vieren, of ergens anders doorbrengen. Geen van de drie is op zichzelf de juiste; wat zwaar valt, is het over u heen laten komen omdat niemand erover begon. Daarna regelt u de plaats van de overledene aan tafel, wat u de kinderen vertelt, die toch naar kerst uitkijken, en een gebaar voor hem of haar. En iedereen houdt het recht om een uitnodiging af te slaan.
Kerst houden, kleiner vieren of weggaan?
Drie mogelijkheden, en elk heeft zijn redenen:
- Kerst houden zoals vroeger: hetzelfde eten, hetzelfde huis. Sommigen hebben nodig dat er iets op zijn plaats blijft. Het risico: dat iedereen doet alsof, en dat de afwezigheid de hele avond vult zonder dat iemand haar benoemt.
- Kleiner vieren: een kortere maaltijd, minder mensen, dit jaar geen kerstboom, of een boom zonder de versiering die zij altijd uitkoos. Dat is vaak het compromis dat standhoudt.
- Ergens anders heen: naar een ander familielid, een restaurant, op reis. Een andere plek voorkomt de lege stoel in de kamer waar hij het meest opvalt. Dat is geen vlucht; volgend jaar kan kerst weer thuis zijn.
Niets ligt vast voor de jaren daarna. Veel families kiezen het tweede jaar weer anders.
Wie beslist, en wanneer praat u erover?
Vóór begin december, en niet op 23 december aan de telefoon. Wie met de overledene samenleefde, heeft meestal het laatste woord: voor hem of haar verandert kerst het meest. Maar vraag iedereen waar hij tegen opziet en wat hij wil houden — de antwoorden verrassen vaak.
Is de partner degene die het zwaarst getroffen is, laat hem of haar dan kiezen zonder aan te dringen om 'er even uit te zijn'. Zie uw partner verloren: de eerste maanden.
Eén eenvoudige afspraak helpt: iedereen mag zeggen wat hij niet wil, zonder uitleg. De rest bouwt u daarvanuit op.
En vergeet de kalender niet: bij veel gezinnen komt Sinterklaas nog vóór kerst. Dezelfde vragen spelen dan drie weken eerder.
De lege plaats aan tafel
Drie manieren, die u beter vóór de maaltijd kiest dan op het moment dat u de tafel dekt:
- De plaats laten, met een bord of een foto. Voor sommigen is het een manier om hem uit te nodigen; voor anderen is het ondraaglijk. Vraag het.
- De plaats weggeven: de tafel kleiner maken, of iemand uitnodigen die die avond alleen zou zijn. De plaats blijft niet leeg, en de avond krijgt een ander middelpunt.
- De tafel zelf veranderen: een andere kamer, een andere tafelschikking. De vraag stelt zich dan anders.
In elk geval: over haar praten aan tafel mag. Eén herinnering bij het toetje doet vaak meer goed dan twee uur beleefde stilte.
De kinderen kijken toch uit naar kerst
Een kind kan 's ochtends verdrietig zijn en 's avonds ongeduldig. Dat is geen onverschilligheid en geen vergeten: zo zijn kinderen. Houd voor hen vast wat kerst kerst maakt — de cadeautjes, de boom, een vast ritueel — ook als de volwassenen de rest kleiner maken.
Vertel van tevoren wat er anders zal zijn, en waarom, in eenvoudige woorden. Stelt het kind die dag vragen over de overledene, geef dan antwoord. Zie een kind vertellen dat iemand is overleden: de uitgangspunten gelden ook maanden later nog.
Een gebaar voor de overledene
Veel families willen dat hij of zij op een of andere manier aanwezig is. Een paar gebaren, om te kiezen of niet:
- Een kaars, aangestoken aan het begin van de maaltijd, zonder toespraak. Zie een kaars aansteken voor een overledene.
- Een verteld verhaal: iedereen vertelt over een kerst met hem.
- Haar gerecht, het gerecht dat zij altijd maakte of waar hij altijd om vroeg.
- Een bezoek aan het graf of de urn 's ochtends, voor de dag begint.
- Een gift aan een goed doel dat haar na aan het hart lag, in plaats van een cadeau.
- Een kerstbal of hanger met zijn naam, die elk jaar in de boom komt.
Eén is genoeg. Valt de sterfdag dicht bij de feestdagen, dan komen de twee data bij elkaar: zie wat u zegt en doet op de eerste sterfdag.
De cadeaus
Twee vragen komen steeds terug. Moeten er cadeaus zijn? Voor de kinderen wel; voor de volwassenen is een kerst zonder cadeaus dit jaar een beslissing die u samen neemt, geen vergeetachtigheid. Wat doet u met de cadeaus die hij zou hebben gegeven? Sommige families geven in zijn naam iets wat van hem was: een horloge, een boek, gereedschap. Dat is vaak het cadeau dat men zich herinnert. Wat u met de rest van zijn spullen doet, staat in de spullen van een overledene opruimen.
Het recht om nee te zeggen
De uitnodigingen komen: de kerstborrel van het werk, een kerstdiner bij vrienden, de kerstmarkt. U mag nee zeggen, zonder uitleg, of ja zeggen en vroeg weggaan. 'Ik ben er nog niet aan toe, maar fijn dat je aan me dacht' is genoeg. Wie u uitnodigt, begrijpt het bijna altijd.
En wordt het verdriet in die dagen te zwaar, neem dan contact op met de huisarts. Wie aan zelfdoding denkt, kan in Nederland 24 uur per dag gratis bellen met 113 Zelfmoordpreventie op 0800-0113 of chatten via 113.nl, en in België met de Zelfmoordlijn op 1813 of via zelfmoord1813.be.
De andere momenten van het eerste jaar staan in een dierbare herdenken.
