Een toespraak voor een grootmoeder duurt een minuut, en hij is gebouwd op één precies feit in plaats van op haar eigenschappen: een gewoonte, een zin van haar, een gerecht, een handeling. Formules als 'ze had altijd een goed woord voor iedereen' gelden voor elke oma en laten er geen enkele zien. Namens de kleinkinderen geeft het een eerlijker tekst om ieder om één zin te vragen en ze met de naam erbij voor te lezen, dan een gladgestreken eerbetoon.
Hieronder staan vier volledige teksten. Ze hebben maar één doel: dat u hun details vervangt door de uwe.
De drie zinnen die u beter weglaat
Ze wissen de persoon uit in plaats van haar te laten zien:
- 'Ze had altijd een goed woord voor iedereen.'
- 'Ze heeft ons alles geleerd.'
- 'Bij oma rook het altijd lekker.'
Het probleem is niet dat ze onwaar zijn — het is dat ze voor elke oma gelden. Vervang er elk door een feit; dat is de hele methode uit een toespraak voor een uitvaart schrijven. Niet 'ze kookte goed', maar 'ze maakte de hachee op zaterdag, omdat die volgens haar de dag erna beter is'.
Vier teksten om aan te passen
Degene die u al oud hebt gekend
U hebt uw oma bijna altijd oud gekend en twee derde van haar leven gemist. Dat zeggen is zelf een eerbetoon.
'Ik heb haar leren kennen toen ze zeventig was, in haar keuken in Zwolle. Voor mij had ze altijd haar bril op haar voorhoofd geschoven en een theedoek over haar schouder. Deze week heb ik bij het sorteren van haar foto's ontdekt dat ze op haar twintigste alleen naar Rotterdam was gegaan om in een atelier te werken. Ik had haar nooit jong kunnen voorstellen, en ik heb het haar nooit gevraagd. Oma, ik heb alleen het laatste derde deel van je leven gekend, en dat was al veel. Wat ik vandaag betreur is niet wat je me niet hebt verteld: het is wat ik niet op het idee ben gekomen te vragen.'
De zondagse tafel
Een gerecht, een tafel, een bord: voorwerpen laten iemand sneller verschijnen dan een karakterschets.
'Bij haar ging je niet aan tafel zitten, je werd eraan geïnstalleerd. De hachee werd op zaterdag gemaakt, omdat die de dag erna beter is, en daarin had ze gelijk zoals in bijna alles. Ze dekte altijd één bord extra, voor het geval dat, en er was altijd iemand om het te vullen. Ik kan haar hachee niet maken. Ik ga het leren. Het is de enige manier die ik ken om aan haar tafel te blijven zitten.'
Namens de kleinkinderen
Vraag ieder om één zin en lees ze voor met de naam erbij. Drie stemmen laten de persoon in reliëf verschijnen, en het is gemakkelijker voor te lezen als uw keel dichtzit.
'Wij zijn vier kleinkinderen, en ieder wilde één zin zeggen. Lotte herinnert zich haar handen, altijd koud, die ze in de zomer op onze wangen legde om ons af te koelen. Tim herinnert zich de keer dat ze hem heeft gedekt bij onze ouders. Inès herinnert zich de verjaardagskaarten, die altijd een dag te vroeg kwamen. Ik herinner me hoe ze "we zullen zien" zei als het antwoord nee was. We hebben dezelfde oma gehad, en ieder houdt een andere over. Misschien is dat precies wat het is om door haar te zijn gehouden.'
Door een kind
Een kind mag spreken als het dat wil, en niemand verwacht van hem een tekst. Eén zin, een tekening op de kist gelegd: alles wordt aangenomen. Dwing het niet — en houd het ook niet tegen. Van de plechtigheid zijn uitgesloten is een spijt die lang blijft; daarover een kind vertellen dat iemand is overleden.
'Oma, je hebt me leren klaverjassen, en je verloor expres. Ik wist het. Ik bewaar je kaarten.'
Voor een broer of zus geven dezelfde uitgangspunten andere teksten: een toespraak voor een broer of zus.
Wat ze nooit heeft verteld
De dood van een grootmoeder is bijna altijd het verlies van een geheugen: de namen op de foto's, de geschiedenis van het dorp, de reden waarom die tak van de familie niet meer met die andere praat. Niemand denkt eraan het te vragen zolang het nog kan.
Zijn er nog grootouders, dan is dit het moment om ze op te nemen — tien minuten op een telefoon is genoeg. En wat er tijdens de plechtigheid is gezegd, de neven en nichten die het zich herinneren, de foto's die weer bovenkomen: verzamel het zolang het rondgaat. Hoe u het op één plek bij elkaar houdt, staat in herdenken zonder graf en in de hoofdgids.
